De Verenigde Staten zijn gewaarschuwd. President Bush had er goed aan gedaan eerst een paar historici te raadplegen voordat hij ertoe overging Afghanistan aan te vallen. Die hadden hem kunnen vertellen dat in de moderne geschiedenis al twee supermachten, Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie, geprobeerd hebben het onherbergzame land hun wil op te leggen. Beide faalden. De Afghaanse geschiedenis in vogelvlucht.


Dzjengis KhanOorlogen met de Britten
Toen het Britse rijk in de 19de eeuw zijn imperialistisch oog op Afghanistan liet vallen, had het land al een keur aan wereldveroveraars op bezoek gehad. De Perzische koning Darius I en Alexander de Grote in de oudheid, een hele serie islamitische veldheren in de 8e eeuw en Dzjengis Khan in de 13de eeuw gingen de Britten voor. Londen was het er om te doen de via Afghanistan lopende noordelijke toegangswegen naar India onder controle te krijgen en in het algemeen zijn invloed in centraal Azië te vergroten. Na drie bloedige Afghaans/Britse oorlogen was de machtige kolonisator er maar deels in geslaagd die ambities waar te maken. In 1919 legde Groot-Brittannië zich neer bij het onvermijdelijke en verleende het land onafhankelijkheid. Afghanistan werd in 1926 een monarchie met Emir Amanullah als eerste koning.

Er volgde een periode van relatieve rust. Tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog nam Afghanistan een neutrale positie in. In 1973 werd de laatste koning bij een militaire coup afgezet door zijn neef, die op zijn beurt in 1978 plaats moest maken voor de marxist Taraki. De banden met de Sovjet-Unie werden aangehaald. Na nog een paar bloedige 'paleisrevoluties' besloot Moskou in 1979 het heft volledig in eigen handen te nemen. Het Rode Leger viel het land binnen, liet president Amin executeren en bombardeerde de communistische marionet Karmal tot president. Een falikante vergissing, zoals snel zou blijken.


Sovjet-Unie vernederd
Hoewel het nog tien jaar zou duren voordat de vernederde Russen de aftocht zouden blazen, kan terugblikkend worden conconcludeerd dat de invasie in Afghanistan het einde van de Sovjet-Unie inluidde. De Russen beleefden in Afghanistan hun 'Vietnam'. Net als de Amerikanen voor hen, slaagden zij er nooit in het land onder controle te krijgen. De rebellerende 'Mujahedeen' (islamitische strijders), met in de gelederen Osama bin Laden, voerden in het ontoegankelijke landschap een succesvolle guerrilla. Tienduizenden Russische soldaten vonden de dood. De reputatie van de Sovjet-Unie als militaire grootmacht was onherstelbare schade berokkend.

De door de Sovjets in de steek gelaten communistische machthebbers in Kabul waren kansloos tegen de rebellen. In 1992 bungelde president Najibullah aan een boom voor het parlementsgebouw en nam een bonte coalitie van rebellengroeperingen de macht over. De onderlinge rivaliteit was echter te groot en in feite werd het land opgedeeld tussen elkaar op leven en dood bestrijdende krijgsheren. In 1994 kregen de Taliban de overhand. De milities, die hun soldaten rekruteerden uit naar Pakistan gevluchte koranstudenten, veroverden twee jaar later de hoofdstad Kabul. Kwade tongen beweren dat de Pakistaanse geheime dienst de motor achter de Taliban-successen is geweest.


Taliban aan de macht
De Taliban verklaarden direct na hun machtsovername de islamitische wetgeving, de Sharia, van kracht. De wereld had er een moslimfundamentalistische natie bij. De nieuwe machthebbers Bin Ladenwerden niet alleen buiten Afghanistan met argusogen bekeken. Ook binnenlands volhardde het verzet. De Taliban zjin er nooit in geslaagd het hele land onder controle te krijgen. Vooral in het noorden bleven oppositiegroepen actief. De machtigste was die van Achmed Shah Massoud, een etnische Tadzjiek en een held uit de tijd van de jihad tegen de Sovjet-Unie. Daags voor de aanslagen in de VS werd Massoud bij een zelfmoordaanslag gedood. Wie verantwoordelijk is voor de moord op Massoud is niet bekend. Als mogelijke daders worden de Pakistaanse geheime dienst, Osama bin Laden en het Talban-regime zelf genoemd.

De oorlogen van de afgelopen decennia hebben Afghanistan aan de rand van de afgrond gebracht. Ruim een miljoen mensen lieten het leven en vijf miljoen Afghanen verblijven onder vaak erbarmelijke omstandigheden in vluchtelingenkampen in de buurlanden Afghanistan en Iran. Politiek is het land in een vrijwel compleet isolement geraakt. Slechts een handvol landen erkent het Taliban-regime. Pakistan was tot voor kort een trouwe vriend, maar dat land bezint zich momenteel onder druk van de VS op zijn relatie met Kabul. Met Iran, hoewel ook fundamentalistisch van snit, zijn de betrekkingen ronduit slecht. De oorzaak hiervan moet gezocht worden in de verschillende vormen van islam die in de twee landen worden aangehangen. De Iraniërs zijn shi'ieten, in Afghanistan wordt het soennitische geloof beleden.


Rol van Rusland
De voormalige Sovjet-republieken Tadzjikistan, Oezbekistan, Kirgizië enTurkmenistan ten noorden van Afghanistan zijn bang dat het fundamentalisme ook onder hun moslim-bevolking post zal vatten. Een bijkomende complicerende factor in de relatie met deze landen is dat in Afghanistan grote minderheden van etnische Oezbeken, Tadzjieken en Kirgiziërs leven. Op de achtergrond speelt ook Rusland nog een rol. Moskou, dat de Taliban en Osama bin Laden ervan verdenkt de Tsjetsjeense rebellen te steunen, heeft militair nog altijd een flinke vinger in de pap in de ex-Sovjetrepublieken.

Russische Afghanistan-veteranen waarschuwen de VS voor de gevaren van oorlogsvoering in Afghanistan. De ironie wil dat de VS in 1979 bij de invasie al voorspelden dat de Sovjets in Afghanistan 'hun Vietnam' zullen beleven. Nu zijn het Russische militairen die de Amerikanen wijzen op hun nederlaag in Afghanistan en de lering die daaruit getrokken kan worden. De geschiedenis heeft uitgewezen dat Afghanistan een wespennest is. Ergens in dat nest zou Osama bin Laden zich ophouden. Wie die wesp wil uitschakelen, moet rekening houden met een paar lelijke beten.