Al Qaeda

De organisatie van Osama bin Laden werd op 11 september in één klap de bekendste en beruchtste terreurbeweging op de wereld. Al Qaeda is Arabisch voor De Basis. Maar de basis waarvan? Welke banden onderhoudt de basis met andere terroristen? Wat hebben Bin Ladens soldaten op hun kerfstok en waar zullen zij opnieuw toeslaan? Meer vragen dan antwoorden. Vooralsnog heeft de VS te maken met een grotendeels onzichtbare vijand. Marianne van Leeuwen is de terrorismedeskundige van het instituut Clingendael.

Waar is Al Qaeda op uit? Wat zijn de doelstellingen en in hoeverre onderscheiden zij zich daarin van andere islamitische terreurgroepen?
Van Leeuwen: "De missie van Al Qaeda is terug te voeren op een drietal leerstellingen van Bin Laden die hij naar voren heeft gebracht in verschillende fatwa's (Van Dale: gezaghebbende uitspraak, gebaseerd op de wet van de islam). De eerste heeft betrekking op de aanwezigheid van 'ongelovigen' op islamitisch grondgebied. Dan moet je vooral denken aan de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Saudi-Arabië, het geboorteland van Bin Laden. Dat is tegen de wil van God en zij moeten worden weggejaagd onder meer door aanslagen te plegen op Amerikaanse doelen aldaar. In het verlengde daarvan bestrijdt Al Qaeda ook de islamitische heersers die ongelovige invloeden binnen hun grenzen toelaten en zich niet aan de Sharia, de islamitische Osama bin Laden

wetgeving, houden."

"De tweede leerstelling betreft Irak. Duizenden Iraakse kinderen sterven de hongerdood als gevolg van de na de Golfoorlog ingestelde internationale boycot. Dat dient gewroken te worden. Wederom is de VS de boosdoener. En tenslotte heb je natuurlijk de Palestijnse kwestie. Hierin spitst Bin Ladens woede zich toe op de joodse heerschappij over Jeruzalem, een van de drie heilige plaatsen van de islam. Overigens meent hij dat ook de andere heilige plaatsen, Mekka en Medina, door de Amerikaanse invloed in Saudi-Arabië 'bezet' zijn."

De steeds terugkerende factor is dus de VS. Al Qaeda beschouwt zich al tijden in oorlog met de VS. Ze moeten denk ik dan ook wel schamper gelachen hebben toen Bush hen plechtig de oorlog verklaarde. Voor Bin Laden en de zijnen was dat allang het geval. Dat zij uit zijn op het islamiseren van de wereld is echter een misverstand. Het is ze er om te doen de islamitische wereld terug te geven aan de moslims."

Al Qaeda wordt altijd in één adem genoemd met Osama bin Laden. Zijn de twee inderdaad onlosmakelijk met elkaar verbonden? Is Bin Laden Al Qaeda?
Van Leeuwen: "Dat is te sterk uitgedrukt. Het is zeker niet zo dat het hele netwerk wegvalt als de VS er in slaagt Bin Laden uit te schakelen. Er wordt wel gezegd dat Bin Laden de spin in het web is. Maar volgens mij wordt hem ook in die vergelijking een te centralistische rol toebedeeld. Ik zie Al Qaeda meer als een visnet, met vele onderling verweven knopen."

Al Zawahri, de nummer 2 van Al Qaeda

"Tot voor kort leunde de organisatie wel zwaar op het persoonlijke fortuin van Bin Laden, maar dat geld schijnt nu bijna op te zijn. De cellen moeten zich nu zelf bedruipen en daarin zijn ze heel inventief. Bij een routinecontrole van de douane werd laatst een lid gearresteerd. Die bleek achter een creditcardfraude te zitten. Ook verdienen ze wel geld met bonafide bedrijven, zoals Bin Laden die in Soedan had. Verder zijn er natuurlijk weldoeners in de islamitische wereld en schijnen ze ook goed te boeren met beleggingen en speculaties op de beurs"

"Al Qaeda opereert veel internationaler dan andere terroristische organisaties. Naar verluidt zijn er cellen actief in 40 verschillende landen. Binnen Palestijnse groeperingen, de IRA, de ETA en vroeger de Rote Armee Fraction zijn en waren de leden over het algemeen toch van dezelfde nationaliteit. In Al Qaeda zijn Afghanen, Egyptenaren, Algerijnen, Saudi's en nog veel meer nationaliteiten verenigd. Radicale Palestijnse groepen plegen hun aanslagen ook dichter bij huis. Ze zijn regionaal actief. Zo niet bij Al Qaeda, die slaat overal op de wereld toe."

Wat is er bekend over de banden die Al Qaeda onderhoudt met andere terroristische organisaties?
Van Leeuwen: "Er is vooral veel niet bekend. Een van de belangrijkste karakteristieken van terrorisme is natuurlijk de geheimzinnigheid die ermee gepaard gaat. Het gaat vaak om organisaties die elkaar aanvullen en soms overlappen. Bij Al Qaeda is dat bij uitstek het geval. Toch is er onder andere uit verhoren van gearresteerde aanhangers wel het een en ander bekend. Zo is daar de nauwe samenwerking met de Egyptische Islamitische Jihad. Die is eind jaren 90 zelfs in Al Qaeda opgegaan."
bomaanslag van de eta

"Met de Hamas en de Libanese Hezbollah bestaat wel wat de Duitsers een 'Seelenverwandtschaft' noemen. Ik zou het een los-vast-relatie willen noemen. Toen Al Qaeda begon werd Bin Laden wel geholpen door de Libanese Hezbollah. Nu is dat eerder andersom in de zin dat de Hamas en Hezbollah financieel ondersteund worden door Bin Laden. Er is in de pers ook gewag gemaakt van een mogelijk gelegenheidssamenwerking tussen Al Qaeda en de ETA. Dat soort niet voor de hand liggende relaties zijn in het internationale terrorisme niet uitzonderlijk. Neem de gijzeling in 1974 op de Franse ambassade in Den Haag. Die werd voor een Palestijnse groepering uitgevoerd door het Japanse Rode Leger.

"De banden van Al Qaeda met het Taliban-bewind in Afghanistan zijn innig. Leden van Al Qaeda zouden nu zelfs meevechten met de Taliban tegen de noordelijke alliantie. In Soedan genoot Al Qaeda ook al bescherming op regeringsniveau. Totdat de Amerikanen een fabriek waarvan zij dachten dat Bin Laden daar chemische wapens fabriceerde, gingen bombarderen. Dat werd de Soedanezen wat te gevaarlijk. Ze hebben Bin Laden in 1996 gesommeerd het land te verlaten."

Waarin verschillen de methoden van Al Qaeda met die van andere terreurgroepen?
"Een opvallend verschil is dat Al Qaeda niet, of maar halfslachtig en in een veel later stadium, de verantwoordelijkheid voor aanslagen opeist. De aanslagen worden ook niet voorafgegaan door een eisenpakket. Dat hoeft Al Qaeda ook niet te doen want ze beschouwen aanslagen als oorlogshandelingen. Die oorlog is al verklaard. Ze hoeven niets meer toe te lichten."

aanval op het WTC in New York

"Dat is een duidelijk verschil met de handelwijze van bijvoorbeeld Palestijnse groeperingen. Vooral tijdens de vorige grote terreurgolf, begin jaren 70, was het de terroristen vooral om publiciteit te doen. Ze wilden aandacht voor hun grieven en kwamen ook in beeld. Ze wilden de Palestijnse zaak in het westen op de agenda zetten en daar zijn ze ook in geslaagd. Bin Laden en de zijnen hebben dat niet nodig. Hun 'reclame' is vooral gericht op de islamitische wereld. Een ander verschil is dat Al Qaeda massaler is. Ze beramen grootschalige aanslagen waarbij honderden, en op 11 aanslag op de USS Cole

september zelfs duizenden, doden vallen."

"Een ander probleem bij het in kaart brengen van de methoden van Al Qaeda is dat de cellen, als ze de verantwoordelijkheid al opeisen, zich per 'evenement' een ander etiket opplakken. Bij de bomaanslagen op de Amerikaanse ambassades in Nairobi en Dar es Salaam in 1998 ging het bijvoorbeeld om de 'Verdedigers van de Heilige Plaatsen'. Een andere 'mantelorganisatie' is het 'Internationale Islamitische Front voor de Jihad tegen Joden en Kruisvaarders'. Die bestaat voornamelijk uit Egyptische fundamentalisten die door Bin Laden naar Afghanistan zijn gehaald."

"Van een aantal aanslagen staat nu wel vast dat ze het werk zijn van het Al Qaeda-netwerk. De belangrijkste vóór 11 september zijn die in Nairobi en Dar es Salaam, de aanval vorig jaar op het Amerikaanse marineschip de USS Cole en de bomaanslag in 1996 op Amerikaanse legerbarakken in Saudi-Arabië. Wat de aanslag in de parkeergarage van het World Trade Center in 1993 betreft, is er nog geen direct verband gelegd met Bin Laden. Het is ook opvallend dat president Bush die onvermeld laat als hij de terreurdaden van Bin Laden opsomt."

Hoe moet deze onzichtbare vijand worden bestreden? Hebben de veiliheidsdiensten gefaald en is de huidige aanval in Afghanistan het antwoord?
Van Leeuwen: "Er zijn drie manieren om Al Qaeda aan te pakken. De eerste methode is het afschrikken van gastlanden door bijvoorbeeld de huidige militaire acties in Afghanistan. Ten tweede moet het netwerk worden opgerold door inlichtingendiensten. En ten derde het aanpakken van de voedingsbodem. Wat de huidige militaire actie betreft, hoop ik maar dat de VS daar grenzen aan stelt. Hoe ver moet je gaan met dat intimideren van de gastlanden van de terroristen? Dat brengt enorme risico's met zich mee waarvan de consequenties niet te overzien zijn."

"Die voedingsbodem schuilt in de wijdverbreide frustratie in de islamitische wereld. Frustratie en woede over de Palestijnse zaak, die nog steeds niet tot een goed einde is gebracht en over de Amerikaanse militaire aanwezigheid in het Midden-Oosten, waar de VS soms wel heel autoritaire regimes steunt. Dat is niet makkelijk te veranderen. De banden tussen de VS en Israël zijn onverbreekbaar. En dat is ook goed. In de binnenlandse politieke verhoudingen in Palestijn met katapult

de VS is het onmogelijk dat de relatie met Israël wezenlijk ter discussie wordt gesteld. Ik pleit er ook zeker niet voor dat de VS zich uit het Midden-Oosten terugtrekken. Maar intensieve pogingen van de VS en wellicht de EU om een goede oplossing voor met het Palestijns-Israëlische conflict te vinden, zouden kunnen helpen. Ook een soepelere houding ten aanzien van de sancties tegen Irak zouden overwogen kunnen worden."

"De ironie wil dat de VS om geo-politieke redenen direct hebben bijgedragen aan de opkomst van Al Qaeda en de Taliban. Het islamitische verzet in Afghanistan tegen de Sovjet-Unie werd financieel gesteund door de Amerikanen. De mujahedeen-strijders, met in de gelederen Bin Laden, werden op kosten van de CIA militair getraind. Nu moeten de CIA en de FBI nieuwe aanslagen van Al Qaeda zien te voorkomen. Dat is ze op 11 september niet gelukt, maar bij het traceren van de daders van eerdere aanslagen in 1993 en 1998 hebben ze na afloop wel een goede score behaald. Dat is dan tenminste hoopgevend."